Πώς αναπτύσσεται η γλώσσα στα πρώτα χρόνια — και πώς τη στηρίζουμε;

πηγη

 

Η γλωσσική ανάπτυξη ξεκινά πολύ πριν το παιδί πει την πρώτη του λέξη. Από τους πρώτους μήνες, το μωρό ακούει τη φωνή των ανθρώπων γύρω του, ανταποκρίνεται σε ήχους, κάνει φωνούλες και σταδιακά συμμετέχει σε μικρές «συνομιλίες».

Επιλεκτική Αλαλία: Όταν η Σιωπή είναι Έκφραση Άγχους

 

πηγη

Η Επιλεκτική Αλαλία (Selective Mutism) είναι μια σοβαρή αγχώδης διαταραχή, κατά την οποία το παιδί αδυνατεί να μιλήσει σε συγκεκριμένα κοινωνικά πλαίσια (όπως το σχολείο ή ο δημόσιος χώρος), παρόλο που στο σπίτι ή σε περιβάλλοντα όπου νιώθει ασφάλεια, μιλάει με απόλυτη άνεση και ευφράδεια. Δεν πρόκειται για πείσμα, ούτε για προσπάθεια χειραγώγησης, αλλά για μια «παράλυση» του λόγου που προκαλείται από υπερβολικό φόβο.

Η Επιστημονική Βάση: Η Φυσιολογία του "Παγώματος"

Πρόσφατες έρευνες στη νευροβιολογία του άγχους (2025) κατατάσσουν την επιλεκτική αλαλία στις φοβικές διαταραχές. Όταν το παιδί βρίσκεται σε ένα περιβάλλον που αντιλαμβάνεται ως «απειλητικό», η αμυγδαλή (το κέντρο φόβου στον εγκέφαλο) στέλνει σήματα κινδύνου, ενεργοποιώντας την αντίδραση του «παγώματος» (freeze response). Στην κατάσταση αυτή, οι μύες του λάρυγγα σφίγγουν και η ικανότητα ομιλίας αναστέλλεται ακούσια. Μελέτες δείχνουν ότι το 90% των παιδιών με επιλεκτική αλαλία παρουσιάζουν επίσης κοινωνικό άγχος, ενώ υπάρχει συχνά κληρονομική προδιάθεση σε αγχώδεις διαταραχές.

Μικρά Tips & Πρακτικές Λύσεις

• Απομακρύνετε την Πίεση: Μην πιέζετε το παιδί να μιλήσει και μην το δωροδοκείτε για να πει μια λέξη. Η πίεση αυξάνει το άγχος και επιδεινώνει τη σιωπή.

• Η Τεχνική της "Σταδιακής Έκθεσης" (Sliding In): Ξεκινήστε τη δραστηριότητα σε έναν χώρο όπου το παιδί μιλάει (π.χ. στο σπίτι ή σε μια άδεια τάξη) και εισάγετε σταδιακά ένα νέο πρόσωπο, αρχικά χωρίς να απαιτείται ομιλία από το παιδί.

• Ενθαρρύνετε τη Μη Λεκτική Επικοινωνία: Επιτρέψτε στο παιδί να επικοινωνεί με νεύματα, κάρτες ή δείχνοντας, μέχρι να νιώσει αρκετά ασφαλές ώστε να χρησιμοποιήσει τη φωνή του.

• Αποφύγετε τον "Διερμηνέα": Μην απαντάτε εσείς αντί για το παιδί αμέσως. Δώστε του χρόνο (τουλάχιστον 5 δευτερόλεπτα) και αν δεν απαντήσει, αλλάξτε το θέμα χωρίς να το σχολιάσετε αρνητικά.

Βιβλιογραφία

• Shipon-Blum, E. (2025). Understanding Selective Mutism: A Guide for Parents and Teachers. Selective Mutism Research Institute.

• Kotrba, A. (2024). Selective Mutism: An Assessment and Intervention Guide for Therapists.

• Kearney, C. A. (2026). Helping Children with Selective Mutism and Social Anxiety. Oxford University Press.

• Παπαδάτου, Δ. (2025). Αγχώδεις Διαταραχές στην Παιδική Ηλικία: Κλινική Προσέγγιση. Εκδόσεις Κριτική.

Η Δική μας Παρέμβαση

Στον χώρο της «Ειδικής Διαπαιδαγώγησης» στη Νέα Φιλαδέλφεια, η αντιμετώπιση της επιλεκτικής αλαλίας γίνεται μέσα από ένα ασφαλές, πολυαισθητηριακό περιβάλλον που σέβεται τους ρυθμούς του κάθε παιδιού. Η σταδιακή ενίσχυση της αυτοπεποίθησης και η μείωση του κοινωνικού άγχους αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι κάθε παρέμβασης, καθώς η συναισθηματική ελευθερία αποτελεί το «κλειδί» για μια ισορροπημένη ζωή.

Καθυστέρηση ομιλίας: αιτίες, αξιολόγηση και θεραπεία

πηγη

 

Καθυστέρηση ομιλίας: αιτίες, αξιολόγηση και θεραπεία

Η καθυστέρηση ομιλίας αποτελεί μία από τις συχνότερες ανησυχίες των γονέων κατά τα πρώτα χρόνια ζωής του παιδιού. Δεν σημαίνει πάντα ύπαρξη διαταραχής, ωστόσο απαιτεί προσεκτική παρακολούθηση.

Τι ονομάζουμε καθυστέρηση ομιλίας

Αναφερόμαστε σε απόκλιση από τα αναμενόμενα αναπτυξιακά ορόσημα λόγου και ομιλίας για την ηλικία του παιδιού.

Πιθανές αιτίες

• Αναπτυξιακές διαταραχές λόγου

• Ακουστικά προβλήματα

• Νευροαναπτυξιακοί παράγοντες

• Περιβαλλοντικοί παράγοντες

Διαδικασία αξιολόγησης

Η αξιολόγηση περιλαμβάνει:

• Λεπτομερές ιστορικό

• Εκτίμηση κατανόησης και έκφρασης λόγου

• Έλεγχο άρθρωσης και φωνολογίας

Θεραπευτική παρέμβαση

Η θεραπεία προσαρμόζεται στις ανάγκες του παιδιού και μπορεί να περιλαμβάνει:

• Ασκήσεις λόγου και ομιλίας

• Παιγνιώδεις δραστηριότητες

• Καθοδήγηση γονέων

Ρόλος των γονέων

Η καθημερινή αλληλεπίδραση και η ποιοτική επικοινωνία είναι καθοριστικές.

Μακροπρόθεσμη πρόγνωση

Με έγκαιρη παρέμβαση, τα περισσότερα παιδιά παρουσιάζουν σημαντική βελτίωση.

Βιβλιογραφία

• Owens, R. (2016). Language Development.

• Bishop, D. (2017). Uncommon Understanding.

Πότε χρειάζεται λογοθεραπεία ένα παιδί – οδηγός για γονείς

πηγη

 

Πότε χρειάζεται λογοθεραπεία ένα παιδί – οδηγός για γονείς

Η ανάπτυξη του λόγου αποτελεί βασικό πυλώνα της επικοινωνίας, της μάθησης και της κοινωνικής ένταξης του παιδιού. Κάθε παιδί αναπτύσσει τον λόγο με τον δικό του ρυθμό, ωστόσο υπάρχουν ενδείξεις που δείχνουν ότι χρειάζεται αξιολόγηση και παρέμβαση από λογοθεραπευτή.

Τι είναι η λογοθεραπεία

Η λογοθεραπεία είναι η επιστήμη που ασχολείται με την πρόληψη, την αξιολόγηση και την αντιμετώπιση διαταραχών λόγου, ομιλίας, φωνής, επικοινωνίας και κατάποσης.

Ενδείξεις ότι ένα παιδί χρειάζεται λογοθεραπεία

Στην προσχολική ηλικία

• Περιορισμένο λεξιλόγιο

• Δυσκολία στον σχηματισμό προτάσεων

• Δυσκολία κατανόησης απλών οδηγιών

Στη σχολική ηλικία

• Λάθη άρθρωσης που επιμένουν

• Δυσκολία στη γραπτή και προφορική έκφραση

• Δυσκολία στην κατανόηση σχολικού λόγου

Η σημασία της έγκαιρης παρέμβασης

Η έγκαιρη λογοθεραπευτική παρέμβαση προλαμβάνει δευτερογενείς δυσκολίες, όπως μαθησιακές και συναισθηματικές επιπτώσεις.

Ο ρόλος της οικογένειας

Η ενεργή συμμετοχή των γονέων ενισχύει σημαντικά την αποτελεσματικότητα της θεραπείας.

Συνεργασία με το σχολείο

Η επικοινωνία λογοθεραπευτή και εκπαιδευτικών συμβάλλει στη γενίκευση των δεξιοτήτων.

Βιβλιογραφία

• Paul, R. (2020). Language Disorders from Infancy Through Adolescence.

• Owens, R. (2016). Language Development.

Ο εκπληκτικός λόγος που μερικά παιδιά μιλούν νωρίτερα από τα άλλα

ΠΗΓΗ

 

Χρόνια τώρα, η ψυχολόγος Elika Bergelson από το Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ αναρωτιέται ποιες ατομικές διαφορές οδηγούν σε αυτό το φάσμα ικανοτήτων. Η πρόσφατη μελέτη παρατήρησής της για το θέμα, που δημοσιεύτηκε στο PNAS, έχει τώρα αναπάντεχα αποτελέσματα.

Ο ένας παράγοντας που παίζει ρόλο στο πότε θα μιλήσει το παιδί

Έχοντας εγγράψει 1.001 παιδιά κάτω των τεσσάρων ετών στη μελέτη της, αυτή και μια διεθνής ομάδα ψυχολόγων εξεπλάγησαν όταν δεν βρήκαν καμία σχέση μεταξύ του πόσους ήχους έκανε ένα παιδί κατά τη διάρκεια της ημέρας και του φύλου, της κοινωνικοοικονομικής του κατάστασης ή του επιπέδου έκθεσής του σε πολλές γλώσσες.

 

Αντίθετα, οι ερευνητές ανακάλυψαν ότι τα πιο ομιλητικά παιδιά στην παγκόσμια μελέτη ήταν εκείνα που είχαν την τάση να ακούνε περισσότερες ομιλίες ενηλίκων, μαζί με την ηλικία και κλινικούς παράγοντες όπως η προωρότητα ή η δυσλεξία.

«Η πιο αργή γλωσσική ανάπτυξη έχει συχνά αποδοθεί σε γονείς με χαμηλότερο κοινωνικοοικονομικό υπόβαθρο που παρέχουν λιγότερη εκπαιδευτική συμβολή στα παιδιά τους (από μια δυτικοκεντρική προοπτική της μεσαίας τάξης), οδηγώντας σε εκκλήσεις για συμπεριφορικές παρεμβάσεις με στόχο την αύξησή της», γράφουν οι Bergelson και συνεργάτες της.

Γιατί η ομιλία παιδιών και ενηλίκων είναι αλληλένδετες

Τα αποτελέσματα της μελέτης δεν μπορούν να αποκαλύψουν γιατί η παιδική ομιλία και η ομιλία ενηλίκων είναι τόσο αλληλένδετες, αλλά υπάρχουν μερικές πιθανές εξηγήσεις. Τα παιδιά που παράγουν περισσότερη ομιλία μπορεί να εκμαιεύουν περισσότερη ομιλία από τους ενήλικες ή μπορεί τα πιο ομιλητικά περιβάλλοντα να προωθούν περισσότερο λόγο μεταξύ των παιδιών.

Το τελευταίο σενάριο υποδηλώνει ότι μπορεί να αποδειχθεί ωφέλιμο οι ενήλικες να μιλούν περισσότερο γύρω από τα παιδιά.

Η έρευνα της Bergelson εκτείνεται σε 12 χώρες και 43 γλώσσες και ενσωματώνει περιφερειακές και αστικές περιοχές. Ο ήχος για τη μελέτη συλλέχτηκε μέσω φορητών συσκευών εγγραφής, οι οποίες τοποθετήθηκαν σε παιδιά διαφόρων σταδίων ανάπτυξης και ικανοτήτων, ηλικίας από δύο μηνών έως τεσσάρων ετών.

Χρησιμοποιώντας τη μηχανική εκμάθηση για να εξετάσει πάνω από 40.000 ώρες ηχογραφήσεων, η Bergelson και οι συνεργάτες της δοκίμασαν μια ποικιλία παραγόντων που μπορεί να επηρεάσουν πόσο συχνά και πόσο νωρίς ένα παιδί μιλά ή λέει συλλαβές, λέξεις ή προτάσεις.

Τελικά, η ομάδα δεν βρήκε καμία πειστική συσχέτιση μεταξύ του πόσους ήχους έκανε ένα παιδί την ημέρα και του φύλου ή της κοινωνικοοικονομικής του κατάστασης (όπως καθορίζεται από το επίπεδο εκπαίδευσης της μητέρας του). Αντίθετα, τα αποτελέσματα αποκαλύπτουν ότι τα παιδιά κάτω των 4 ετών παράγουν περίπου 66 περισσότερους ήχους ανά ώρα με κάθε χρόνο ανάπτυξης.

Αυτό είναι αναμενόμενο, καθώς η ηλικία είναι στενά συνδεδεμένη με τη γνωστική ανάπτυξη, αλλά υπήρχε ένας άλλος παράγοντας που έδειξε επίσης μια εκπληκτικά ισχυρή επίδραση: τα παιδιά που άκουγαν τους ενήλικες να μιλούν περισσότερο, έτειναν να μιλούν περισσότερο και τα ίδια.

Σημαντική αύξηση στους ήχους για τα παιδιά που ακούν ενήλικες

Κατά μέσο όρο, για κάθε 100 φωνές ενηλίκων που ακούει ένα παιδί μέσα σε μια ώρα, αυτό το παιδί παρήγαγε 27 περισσότερες ήχους. Αυτό το φαινόμενο «ομιλίας ενηλίκων» αυξανόταν κατά 16 ήχους με κάθε χρόνο ανάπτυξης του παιδιού.

 ΣΥΝΕΧΕΙΑ

ΠΗΓΗ 

Οδηγίες για την ομιλία και τον προφορικό λόγο για γονείς και εκπαιδευτικούς

ΠΗΓΗ

 

Οδηγίες για την ομιλία και τον προφορικό λόγο για γονείς και
εκπαιδευτικούς

Πολλά παιδιά εμφανίζουν δυσκολία στην ανάπτυξη του προφορικού λόγου. Στην ομιλία και στον
προφορικό λόγο, όπως και σε όλους τους τομείς ανάπτυξης, κάθε παιδί έχει το δικό του ρυθμό εξέλιξης.
Υπάρχουν όμως ορισμένα χρονικά όρια που αν το παιδί τα περάσει, οι γονείς, ή αυτοί που ασχολούνται με το
παιδί, πρέπει να ζητήσουν τη γνώμη του ειδικού. Αν η ομιλία και ο λόγος ενός παιδιού υστερούν
σημαντικά από το επίπεδο της ομιλίας και του λόγου των παιδιών της ηλικίας του δεν πρέπει να πούμε "δεν
πειράζει, μικρό είναι θα μιλήσει αργότερα". Ο γονιός είναι σε πρωταγωνιστική θέση για να βοηθήσει το
παιδί: αυτός είναι που θα μάθει, θα ρωτήσει, θα συγκρίνει και θα αποφασίσει ποιος είναι ο καλύτερος δρόμος
να ακολουθήσει, σε συνεργασία με τους ειδικούς που θα εμπιστευτεί. Ο γονιός θα πρέπει να έχει υπόψη του
πόσο σημαντική είναι η δικιά του συμβολή στην πρόληψη, έτσι ώστε να τη διεκδικήσει...

Οδηγίες για την ομιλία και τον προφορικό λόγο για γονείς και εκπαιδευτικούς (Λ. Τσιακπίνη) 

 

Τραυλισμός: Κουβεντιάζοντας αναλυτικά με τους εκπαιδευτικούς

ΠΗΓΗ

 

Όταν ένα παιδί τραυλίζει μπορεί να επηρεαστούν οι σχολικές του επιδόσεις και η κοινωνική του ζωή: μπορεί να διστάζει να σηκώνει το χέρι τους την τάξη, να διαβάζει δυνατά ή να συνομιλεί με άλλα παιδιά στην τάξη.

Αυτό το εγχειρίδιο έχει σχεδιαστεί για τον εκπαιδευτικό της τάξης για να δώσει πρακτικές συμβουλές για τον τραυλισμό και να προτείνει στρατηγικές που μπορεί να βοηθήσουν να ανταποκριθείτε καλύτερα στις ανάγκες των παιδιών που τραυλίζουν στην τάξη σας. ΣΥΝΕΧΕΙΑ

ΠΗΓΗ 

Θέματα: Σχολική ετοιμότητα - Μητρική γλώσσα και - Λόγους παραπομπής σε αναπτυξιολόγο- Ενδεδειγμένη χρήση της σχολικής τσάντας

πηγη

 

Σχολική ετοιμότητα
- Μητρική γλώσσα και
- Λόγους παραπομπής σε αναπτυξιολόγο

- Ενδεδειγμένη χρήση της σχολικής τσάντας

 Σχολική τσάντα.pdf

 Μητρική γλώσσα.pdf

 Λόγοι παραπομπής σε αναπτυξιολόγο.pdf

 ΣΧΟΛΙΚΗ ΕΤΟΙΜΟΤΗΤΑ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ.pdf

 

πηγη 

πηγη

 

ΥΛΙΚΟ ΛΟΓΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ, ΕΡΓΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ, ΦΥΣΙΚΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ

ΕΙΔΙΚΗ ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΔΙΑΤΑΡΑΧΗ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ Παναγιωτάκου Αλίκη Λογοπεδικός.docx

 Tραυλισμός Φέρκου Κατερίνα Λογοθεραπεύτρια .pdf

 

DOWNLOAD ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΟΠΤΙΚΟΚΙΝΗΤΙΚΟΥ ΣΥΝΤΟΝΙΣΜΟΥ.docx  Κασάπογλου Σοφία Εργοθεραπεύτρια

 

DOWNLOAD ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΑΜΦΙΠΛΕΥΡΟΥ ΣΥΝΤΟΝΙΣΜΟΥ.doc  Κασάπογλου Σοφία Εργοθεραπεύτρια   

 

ΚΙΝΗΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ, ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΑΙ ΜΑΘΗΣΗ .docx  ΔΑΛΑΜΠΙΡΑ ΑΝΑΣΤΑΣΙΑ Φυσικοθεραπεύτρια

 

πηγη 

Η αναγκαιότητα επικοινωνίας μεταξύ Λογοθεραπευτών-Εκπαιδευτικών και Γονέων

ΠΗΓΗ

 

Η αναγκαιότητα επικοινωνίας μεταξύ Λογοθεραπευτών-Εκπαιδευτικών και
Γονέων για την αποκατάσταση αρθρωτικών δυσκολιών σε παιδιά προσχολικής
και πρώτης σχολικής ηλικίας.   

Βασιλειάδης Παναγιώτης, Λογοθεραπευτής-M.Ed-Β.Sc

 αναγκαιότητα....ών-6.docx

 

πηγη 

Τι συμβαίνει όταν το παιδί αργεί να μιλήσει

ΠΗΓΗ

 

Οι πρώτες λέξεις ενός παιδιού σηματοδοτούν μεταξύ άλλων και την έναρξη της λεκτικής επικοινωνίας. Είναι φυσιολογικό ότι όταν ένα παιδί αργεί να μιλήσει οι γονείς αγχώνονται και  αναρωτιούνται πότε η καθυστέρηση εντάσσεται σε φυσιολογικά πλαίσια.

«Η ικανότητα επικοινωνίας συναντάται σε όλες τις μορφές των θηλαστικών και μη ζώων. Στους ανθρώπους, η επικοινωνία ξεκινάει ήδη από το πρώτο διάστημα της γέννησης, μεταξύ του μωρού και της μητέρας, μέσω του απτικού και του ακουστικού ερεθίσματος. Όμως, η διαδικασία αυτή στους ανθρώπους εξελίσσεται με την ανάπτυξη του λόγου και της ομιλίας.

Από τους πρώτους μήνες ζωής του ο άνθρωπος παράγει άναρχους ήχους, όπου περίπου στους έξι μήνες ζωής συναντάται η οργανωμένη παραγωγή συλλαβών «μπα- μπα» ή «τα-τα». Για την περιγραφή αυτού του αναπτυξιακού σταδίου του λόγου χρησιμοποιείται ο όρος «βάβισμα». Περίπου στους δώδεκα μήνες ζωής παρατηρούνται οι πρώτες συνειδητές παραγωγές λέξεων «μαμά», «μπαμπά», ενώ στους 24 μήνες ζωής πραγματοποιείται η ονομαζόμενη «έκρηξη του λεξιλογίου». Πρόκειται για ραγδαία αύξηση του εκφραστικού λεξιλογίου, αλλά και εμπλουτισμό της μορφολογίας του λόγου (δημιουργία φράσεων και απλών προτάσεων). Η ωρίμανση του λόγου του ανθρώπου πραγματώνεται καθ’ όλη τη διάρκεια των πρώτων έξι ετών της ζωής του» επισημαίνει ο κ. Σταμάτης Σουρβίνος, Αντιπρόεδρος του Σωματείου Λογοθεραπευτών – Λογοπεδικών Ελλάδος, εμπνευστής και ιδρυτής του A.S.L.T. program και εξηγεί:

«Σε αντίθεση με την προαναφερθείσα αναμενόμενη ανάπτυξη του λόγου και της ομιλίας, αλλά και με συμπληρωματική γνώση πως τα αναπτυξιακά ορόσημα του λόγου και της ομιλίας είναι συν - πλην έξι μηνών, υπάρχουν περιπτώσεις που αποκλίνουν σημαντικά του χρονικού περιθωρίου ωρίμανσης και τότε είναι σημαντικό οι γονείς να συμβουλευτούν τη γνώμη των ειδικών. Βέβαια, σημειώνεται ότι η απουσία του οροσήμου του βαβίσματος, δεν αποτελεί απαραίτητα ανησυχητικό παράγοντα, καθώς  δεν το ακολουθούν όλα τα παιδιά.

Στην περίπτωση όμως που το παιδί έως και τους 18 μήνες ζωής του δεν έχει παρουσιάσει καμία λεκτική παραγωγή, κατά αντιστοιχία ούτε και στους 24 μήνες δεν έχει κάνει έναρξη ομιλίας, τότε καλό είναι να γίνει ένας πρώτος έλεγχος από παιδο-ΩΡΛ, που θα κάνει έναν ολοκληρωμένο ακοολογικό έλεγχο. Στη συνέχεια γίνεται η επίσκεψη σε λογοθεραπευτή, με σκοπό την εκτίμηση των δυσκολιών του.

ΣΥΝΕΧΕΙΑ 

ΠΗΓΗ 

Ομιλία: Το παιδί μου δε μίλησε ακόμα. Αργή εξέλιξη στον προφορικό λόγο

ΠΗΓΗ

Πόσες λέξεις πρέπει να παράγει ένα δίχρονο παιδί;

Με βάση δεδομένα από την παγκόσμια βιβλιογραφία ένα ποσοστό περίπου 15% παιδιών ηλικίας 2-21/2 χρόνων παρουσιάζει καθυστέρηση στην ομιλία. Η αργοπορημένη έναρξη έκφρασης λόγου ανιχνεύεται με βάση το περιορισμένο εύρος του εκφραστικού λεξιλογίου (50 λέξεις), την έλλειψη ελάχιστης φραστικής δομής (συνδυασμός δύο τουλάχιστον λέξεων ανά φράση) σε ηλικία περίπου 24 μηνών, παρά τη φυσιολογική γνωστική και συναισθηματική ανάπτυξη. Ερευνητικά δεδομένα εισηγούνται ότι, ενώ αρκετά παιδιά με καθυστέρηση στην ομιλία ξεπερνούν το πρόβλημά τους σε ηλικία 3 χρόνων, πολλά άλλα συνεχίζουν να παρουσιάζουν γλωσσικές διαταραχές που αργότερα εμφανίζονται με μορφή μαθησιακής δυσκολίας . Άρα, η αργοπορημένη έναρξη της έκφρασης λόγου σε νήπια θεωρείται παράγοντας «επικινδυνότητας» διότι μπορεί να αποφέρει μακρόχρονα γλωσσικά ελλείμματα, μαθησιακές δυσκολίες και ακαδημαϊκή αποτυχία.

Σε γενικές γραμμές, εάν ένα παιδί ηλικίας 28 μηνών παρουσιάζει αργοπορία στον λόγο, η ανάκαμψης της γλωσσικής του αυτής αργοπορίας στην ηλικία των 36 μηνών δεν είναι αναμενόμενη, κυρίως εάν το παιδί αυτό παρουσιάζει προβλήματα αντίληψης του λόγου, παράγει ελάχιστα φωνήματα και λέξεις της γλώσσας και παρουσιάζει θετικό οικογενειακό ιστορικό.

Με βάση επιστημονικά δεδομένα, ο μέσος όρος λέξεων που πρέπει να παράγει ένα δίχρονο παιδί κυμαίνεται γύρω στις 200-250 λέξεις.

Το παιδί μου είναι ηλικίας δυόμισι χρόνων όμως παρόλο που παρουσιάζει φυσιολογική εξέλιξη σε όλους τους τομείς εν τούτοις δεν λέει πολλές λέξεις.

Αποτελέσματα διαφόρων μελετών ανά τον κόσμο δηλώνουν ότι 18% των φυσιολογικών παιδιών ηλικίας 2 με 2^1/2 χρονών με καλή αντίληψη του προφορικού λόγου παρουσιάζει περιορισμένο εκφραστικό λεξιλόγιο και δε συνδυάζει λέξεις για την παραγωγή φράσεων (πχ μαμά μήλο).

 

Η αργή εξέλιξη στον προφορικό λόγο είναι ανησυχητική;

Παρόλο που το 50% των παιδιών με αργή εξέλιξη στον λόγο στην ηλικία των 3 με 3^1/2 χρονών καταφέρνει να ξεπεράσει τη γλωσσική αργοπορία, το υπόλοιπο συνεχίζει να παρουσιάζει γλωσσική καθυστέρηση κυρίως σε τομείς όπως είναι η άρθρωση και φωνολογία των λέξεων (η σωστή προφορά των φωνημάτων και λέξεων), η σύνταξη και η μορφολογία του λόγου (η σειρά και σύνδεση των λέξεων στην πρόταση). Η αργή εξέλιξη στον λόγο μερικές φορές είναι προμήνυμα συνεχιζόμενης γλωσσικής καθυστέρησης και σε μεταγενέστερο στάδιο μαθησιακής δυσκολίας. Για παράδειγμα, πολλά παιδιά με δυσλεξία (δυσκολία στην κατάκτηση του μηχανισμού της ανάγνωσης και γραφής), ή ειδική γλωσσική διαταραχή παρουσιάζουν ιστορικό καθυστέρησης του λόγου. Αυτό όμως δε σημαίνει ότι η αργοπορία στο λόγο απαραίτητα καταλήγει σε δυσλεξία. 

 

Πότε ανησυχούμε για την ομιλία του παιδιού

Μάς είπαν ότι, όταν το παιδί μας μεγαλώσει και όταν πάει σχολείο θα μιλήσει. Να περιμένουμε ή να ζητήσουμε την γνώμη του ειδικού;

Παρόλο που η ένταξη στο σχολείο (π.χ, νηπιαγωγείο) βοηθά το παιδί να αναπτύξει περαιτέρω τη γλωσσική του ικανότητα, η γλωσσική ανάπτυξη και ολοκλήρωση αρχίζει πριν ακόμα το παιδί ενταχθεί στο σχολείο. Αναμένεται ότι στην ηλικία των 3-4 χρόνων τα παιδιά παράγουν σωστά τα περισσότερα φωνήματα της γλώσσας, χρησιμοποιούν ορθές και ολοκληρωμένες προτάσεις και διηγούνται μέρος μικρής ιστορίας. Ή επαγγελματική γνώμη από τον/την λογοπαθολόγο είναι σημαντική αφού μια αξιολόγηση θα ρίξει φως στις αιτίες της γλωσσικής καθυστέρησης. Επίσης η επαγγελματική γνωμάτευση θα προβλέψει τη μελλοντική πορεία της γλωσσικής ανάπτυξης του παιδιού και την ανάγκη θεραπευτικής ή συμβουλευτικής παρέμβασης. 

 

Ποιοι παράγοντες προβλέπουν τα παιδιά πού θα συνεχίσουν να παρουσιάζουν γλωσσική καθυστέρηση;

Η δέσμη προγνωστικών παραγόντων συμπεριλαμβάνει το επίπεδο αντίληψης του προφορικού λόγου, το επίπεδο προσοχής και συγκέντρωσης προς τον προφορικό λόγο, την ταχύτητα γλωσσικής ανάπτυξης και κατάκτησης του λόγου μεταξύ ηλικίας 24 με 36 μηνών, το κοινωνικο-οικονομικό επίπεδο της οικογένειας του παιδιού, το συμβολικό παιγνίδι και την ύπαρξη θετικού οικογενειακού ιστορικού σε θέματα αργοπορίας στο λόγο και μαθησιακής δυσκολίας.

Η έγκαιρη διάγνωση της γλωσσικής καθυστέρησης σε παιδιά μικρής ηλικίας (π.χ. στην ηλικία των 24 με 30 μηνών) θεωρείται πλέον σημαντική αφού σε αυτή την ηλικία το παιδί έχει πολλές δυνατότητες βελτίωσης και ανάκαμψης της γλωσσικής καθυστέρησης εφόσον και εάν ακολουθηθεί η σωστή συμβουλευτική ή θεραπευτική αγωγή. Τα παιδιά ωφελούνται περισσότερο από τη θεραπευτική αγωγή στην ηλικία των 2-4 χρόνων σε σύγκριση με θεραπευτική αγωγή που αρχίζει σε μεγαλύτερες ηλικίες. Η πρώιμη αυτή περίοδος θεωρείται η πιο εύκαιρη και η πιο κρίσιμη για παρέμβαση, λόγω της πλαστικότητας του εγκεφάλου, που επιτρέπει τη βέλτιστη αφομοίωση των ερεθισμάτων που δέχεται το παιδί. Η πρόγνωση του παιδιού με γλωσσική καθυστέρηση διαφέρει από περιστατικό σε περιστατικό.

 

Οι πληροφορίες βασίζονται σε επιστημονικά δεδομένα από την παγκόσμια βιβλιογραφία και σε αποτελέσματα από έρευνα που έχει εκπονηθεί στην Κύπρο με τίτλο "Γλωσσικοί και γενετικοί παράγοντες στη πρόγνωση παιδιών με αργή εξέλιξη στον προφορικό λόγο" (48/ 2001) με χορηγία από το Ίδρυμα Προώθησης της Έρευνας στα πλαίσια του 4ου ερευνητικού προγράμματος σε συνεργασία με το Ινστιτούτο Νευρολογίας και Γενετικής Kύπρου, το Μακάρειο Νοσοκομείο, το Σύνδεσμο Λογοπαθολόγων και Λογοθεραπευτών Κύπρου, το Πανεπιστήμιο Πατρών, το City University of New York , και το Κολέγιο Bryn Mawr

ΠΗΓΗ

Διγλωσσία. Ένα παιδί, δύο γλώσσες

ΠΗΓΗ

Η πολυγλωσσία και οι διάφοροι τομείς των πολλών πολιτισμών που παρουσιάζονται στην Ευρώπη τού σήμερα, αναμφίβολα επηρεάζουν την καθημερινή μας ζωή.

Οι άνθρωποι μετακινούνται από μία χώρα σε άλλη για ένα καλύτερο μέλλον για τους ίδιους και τα παιδιά τους. Κάνουν προσπάθεια να ενταχθούν σε ένα καινούργιο κοινωνικό-πολιτισμικό-οικονομικό περιβάλλον θέλοντας όμως να διατηρήσουν τους δεσμούς που έχουν με την κουλτούρα από την οποία προέρχονται και τις πατρογονικές τους ρίζες. Ο όρος «κουλτούρα» αναφέρεται στους τρόπους σκέψης, ομιλίας, κατανόησης και σχέσης μεταξύ ατόμων, τα οποία είναι χαρακτηριστικά μιας ομάδας ατόμων που έχουν την ίδια ιστορία. Οι κουλτούρες εξελίσσονται για ένα και μοναδικό σκοπό: να κάνουν ομοιογενείς ομάδες και να διατηρήσουν τα πιστεύω και τις αξίες τους δια μέσω των αιώνων (Paul, R., 2007).

Η συχνή διακίνηση και η εύκολη πρόσβαση για επικοινωνία μεταξύ των ανθρώπων σήμερα, κάνει την εκμάθηση μιας δεύτερης γλώσσας σημαντικό προτέρημα τόσο για την ανάγκη για καθημερινή επικοινωνία όσο και για ακαδημαϊκούς ή επαγγελματικούς σκοπούς.

Σημεία αναφορικά με τη διάσταση της διγλωσσίας ή πολυγλωσσίας στην Ευρώπη σήμερα όπως παρουσιάζονται στη βιβλιογραφία:
• Υπάρχουν 9,000 διαφορετικές γλώσσες που χρησιμοποιούνται ανά τον κόσμο σήμερα
• 60% του πληθυσμού μιλά πέραν της μίας γλώσσας
• Πέραν των 60 διαφορετικών γλωσσών χρησιμοποιούνται σήμερα στην Ευρώπη (η Ευρώπη της Βαβέλ) χωρίς να συμπεριλαμβάνεται η νοηματική. Επίσημα, στο Συμβούλιο της Ευρώπης, το κοινοβούλιο παρουσιάζει νομοθεσίες και μεταφράσεις σε 23 γλώσσες που αφορούν τις 27 χώρες- μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
• Οι γλώσσες αλλάζουν με τον καιρό. Αναπτύσσονται σταδιακά, όπως π.χ. τα Νέα Ελληνικά αναπτύχθηκαν σταδιακά από τα Αρχαία Ελληνικά.
• Οι γλωσσικές αλλαγές σε μία γλώσσα παρουσιάζονται όταν άνθρωποι που μιλούν διαφορετικές γλώσσες συναντιούνται και συμβιώνουν.
• Η ευκολότερη διακίνηση των επαγγελματιών στις χώρες της Ευρώπης και ο αυξημένος αριθμός μεταναστών φέρνει αναμφίβολα αλλαγή τόσο στη γλώσσα όσο και στην κουλτούρα της κάθε γλώσσας. Η προσαρμογή είναι πολλές φορές δύσκολη και οι συνθήκες ζωής όχι οι καλύτερες.
• Από τις πρώτες ημέρες της ζωής του, ένα παιδί έχει την ικανότητα να ξεχωρίζει τους ήχους της κάθε γλώσσας.
• Επίσης το παιδί από πολύ νωρίς μπορεί να διακρίνει μεταξύ των δύο γλωσσών.
• Από τον 2ο μήνα της ζωής του και πέρα, το παιδί έχει εδραιώσει τις παραμέτρους της κάθε γλώσσας.
• Μαθαίνει τους δύο προσδιορισμούς των δύο γλωσσών, δηλαδή λέει στον πατέρα «apple» και στη μητέρα «μήλο».

Διγλωσσία: η ικανότητα να χειρίζεσαι δύο γλώσσες (αντιληπτικά και εκφραστικά) εξίσου.

Μαθαίνοντας δύο γλώσσες
Ο κάθε άνθρωπος έχει την ικανότητα να μάθει μία νέα γλώσσα. Για ορισμένους είναι ευκολότερο από άλλους, αλλά όλοι μας μπορούμε να μάθουμε. Τα άτομα που χρησιμοποιούν δύο γλώσσες, λέγονται δίγλωσσα.

Τα παιδιά μπορούν να μάθουν να είναι δίγλωσσα. Μπορούν να μάθουν δύο γλώσσες στο σπίτι, στο σχολείο ή στην κοινότητα. Μερικά παιδιά μαθαίνουν και τις δύο γλώσσες πολύ καλά. Αλλά ορισμένες φορές, η μία γλώσσα είναι καλύτερη από την άλλη. Η γλώσσα την οποία γνωρίζει και χρησιμοποιεί καλύτερα ένα παιδί, είναι η κυρίαρχη γλώσσα . Με την πάροδο του χρόνου, η κυρίαρχη γλώσσα μπορεί να αλλάξει, ιδιαίτερα εάν το παιδί δεν τη χρησιμοποιεί συστηματικά.

Το να μιλάς δύο γλώσσες είναι μια ικανότητα όπως όλες οι άλλες. Για να μπορεί ένα παιδί να είναι καλό σε αυτή την ικανότητα χρειάζεται πολλή εξάσκηση, την οποία οι γονείς μπορούν να προσφέρουν. Χωρίς εξάσκηση/χρήση της γλώσσας, θα είναι πολύ δύσκολο για ένα παιδί να την κατανοήσει αρκετά και να τη χρησιμοποιήσει προφορικά μιλώντας σε διάφορους ανθρώπους και στις δύο γλώσσες.

Απόκτηση της πρώτης γλώσσας (Γ1) και της δεύτερης γλώσσας (Γ2):
• Τα παιδιά μπορούν να αποκτήσουν την κάθε γλώσσα ανεξάρτητα ή παράλληλα. Μπορούν να κάνουν επιλογή γλώσσας κατά την ηλικία 2-3 χρόνων.
• Τα παιδιά αποκτούν την Γ1 γρήγορα, όμως και την Γ2 το ίδιο γρήγορα. Η απόκτηση είναι ταχύτερη όταν η Γ2 παρουσιάζεται γύρω στα 3-4χρ. Η ιδανικότερη ηλικία για απόκτηση της δεύτερης γλώσσας, είναι πριν τα τρία χρόνια όπου η αποθήκευση των πληροφοριών είναι απεριόριστη, τυχαία και διατηρείται από τηνδιαδικαστική μνήμη.
• Τα δίγλωσσα παιδιά παρουσιάζουν εναλλαγή και συνδυασμό (code-mixing) των γλωσσών για να ενισχύσουν την επικοινωνία ικανοποιητικά χωρίς σύγχυση. Αυτός ο συνδυασμός γλωσσών είναι εμφανής μέχρι τα 3 χρόνια.
• Δεν υπάρχουν πολλά δεδομένα για τον ακριβή τρόπο της απόκτησης της Γ2, όμως κάποιες έρευνες δείχνουν ότι η διαδικασία απόκτησης σχετίζεται με το είδος της γλώσσας και τις συνθήκες εκμάθησης.

Oι βασικότερες μορφές διγλωσσίας (Καμπανάρος Μ. 2007) που αναφέρονται είναι:
Ισορροπημένη και ταυτόχρονη διγλωσσία
Το ισορροπημένο δίγλωσσο άτομο διαθέτει ισότιμη ικανότητα και στις δυο γλώσσες, ενώ το κυρίαρχο δίγλωσσο διαθέτει μεγαλύτερη ικανότητα σε μια από τις δυο γλώσσες, πολύ συχνά στη μητρική γλώσσα.
Σύνθετη και συντονισμένη διγλωσσία
Στη συντονισμένη διγλωσσία τα γλωσσικά σύμβολα και η αντίστοιχη εννοιολογική σημασία τους απομνημονεύονται ξεχωριστά και στις δυο γλώσσες, ενώ στη σύνθετη υπάρχει κοινή σημασιολογική έννοια, που συνδέεται με δυο διαφορετικά γλωσσικά σύμβολα.
Παιδική, εφηβική και διγλωσσία ενηλίκων
Η ηλικία κατάκτησης της διγλωσσίας αλληλεπιδρά με τη γνωστική, γλωσσική, νευροψυχολογική και κοινωνικοπολιτιστική ανάπτυξη του ατόμου. Ταυτόχρονο ρόλο παίζει και ο παράγοντας «περιβάλλον της κατάκτησης» και «η χρήση των δυο γλωσσών».
Ταυτόχρονη νηπιακή διγλωσσία και διαδοχική παιδική διγλωσσία
Στην περίπτωση της ταυτόχρονης νηπιακής διγλωσσίας, το παιδί αναπτύσσει εξ αρχής δυο μητρικές γλώσσες, ενώ στη διαδοχική παιδική μαθαίνει τη δεύτερη γλώσσα, αφού η κατάκτηση της μητρικής γλώσσας έχει ήδη επιτευχθεί.

Πώς μπορώ να διδάξω το παιδί μου να είναι δίγλωσσο;
Υπάρχουν διάφοροι τρόποι για να διδάξετε ένα παιδί περισσότερες από μία γλώσσες. Θα μπορούσατε να κάνετε τα εξής:
• Χρησιμοποιήστε και τις δύο γλώσσες από την αρχή. Πολλά παιδιά μεγαλώνουν μαθαίνοντας δύο γλώσσες παράλληλα.
• Χρησιμοποιήστε μόνο μία γλώσσα ανάλογα με τον τόπο που είναι το παιδί (π.χ. τα Ελληνικά χρησιμοποιούνται μόνο στο σχολείο και τα αγγλικά μόνο στο σπίτι ).
• Χρησιμοποιήστε μόνο μία γλώσσα ανάλογα με το θέμα (π.χ. στο τραπέζι κατά τη διάρκεια του φαγητού μιλάμε μόνο ρωσικά, ενώ τα ελληνικά χρησιμοποιούνται μόνο στο διάβασμα ή ότι έχει να κάνει με τις εργασίες του σχολείου).
• Χρησιμοποιήστε μόνο μία γλώσσα με το ανάλογο άτομο(π.χ. η μαμά θα μιλά μόνο γερμανικά και ο μπαμπάς μόνο ελληνικά),
• Προσφέρετε αρκετές ευκαιρίες στο να ακούσει και να χρησιμοποιήσει και τις δύο γλώσσες σε καθημερινές δραστηριότητες.

Η ικανότητα ενός ατόμου να μάθει και να χρησιμοποιήσει μία δεύτερη γλώσσα, εξαρτάται πολύ από την ικανότητα της οικογένειας του να μιλά τη δεύτερη γλώσσα. Είναι εξαιρετικά σημαντικό για τους γονείς/φροντιστές ενός παιδιού να παρουσιάζουν ένα σωστό γλωσσικό πρότυπο. Εάν δεν μπορεί ο γονιός/φροντιστής να χρησιμοποιεί μία γλώσσα σωστά, δε θα πρέπει να τη διδάσκει. Το παιδί θα πρέπει να ακούει σωστά μία γλώσσα για να μπορέσει να την κατακτήσει με τις σωστές βάσεις.

Μπορεί η εκμάθηση δύο γλωσσών να προκαλέσει προβλήματα λόγου και ομιλίας;
Όχι. Τα παιδιά διεθνώς μαθαίνουν περισσότερες από μία γλώσσες χωρίς να αναπτύσσουν προβλήματα λόγου και ομιλίας. Τα δίγλωσσα παιδιά αναπτύσσουν τις ίδιες γλωσσικές ικανότητες όπως όλα τα άλλα παιδιά.

Τι θα μπορούσα να περιμένω όταν το παιδί μου μαθαίνει περισσότερες από μία γλώσσες;
Το κάθε δίγλωσσο παιδί είναι ξεχωριστό. Η ανάπτυξη των γλωσσικών ικανοτήτων και στις δύο γλώσσες εξαρτάται από την ποιότητα και την ποσότητα των εμπειριών που έχει το παιδί στο να χρησιμοποιεί και τις δύο γλώσσες. Τα ακόλουθα είναι μερικά βασικά χαρακτηριστικά της αρχικής περιόδου:
• Όπως όλα τα παιδιά, τα περισσότερα δίγλωσσα παιδιά αρχίζουν να λένε τις πρώτες τους λεξούλες στην ηλικία του ενός έτους (π.χ. μαμά, παπά). Κοντά στην ηλικία των 2 χρόνων, τα περισσότερα δίγλωσσα παιδιά χρησιμοποιούν φράσεις δύο λέξεων( π.χ. θέλω μπάλα, όχι τούτο). Αυτά είναι τα ίδια στάδια της γλωσσικής ανάπτυξης τα οποία παρατηρούνται και στα παιδιά που μαθαίνουν μόνο μία γλώσσα.
• Μερικές φορές, τα δίγλωσσα παιδιά μπορεί να αναμείξουν γραμματικούς κανόνες, ή να χρησιμοποιήσουν λέξεις και από τις δύο γλώσσες στην ίδια πρόταση. Αυτό είναι συχνό φαινόμενο στην ανάπτυξη της διγλωσσίας.
• Όταν παρουσιαστεί η δεύτερη γλώσσα, ορισμένα παιδιά μπορεί να μη μιλούν τόσο πολύ όσο πριν για ένα διάστημα. Αυτή η «σιωπηλή περίοδος» μπορεί να διαρκέσει μερικούς μήνες. Όμως και πάλι είναι συνηθισμένο φαινόμενο στην ανάπτυξη της διγλωσσίας και θα περάσει.

Τι πηγές θα μπορούσα να χρησιμοποιήσω για να βοηθήσω το παιδί μου να είναι δίγλωσσο;
Βιβλία. Θα μπορούσατε να διαβάζεται στο παιδί και στις δύο γλώσσες. Μπορείτε να βρείτε βιβλία κάθε ηλικίας σε διάφορες γλώσσες στα βιβλιοπωλεία ή ακόμη να προμηθευτείτε από το διαδύκτιο.
Κασέτες και δισκάκια μουσικής. Οι κασέτες και τα δισκάκια σε άλλες γλώσσες μπορούν να βοηθήσουν επίσης. Η παρουσίαση της δεύτερης γλώσσας μέσω του τραγουδιού είναι ένας σπουδαίος τρόπος, ο οποίος είναι και διασκεδαστικός/απολαυστικός.
Βίντεο και δισκάκια τηλεόρασης. Υπάρχουν πολλά προγράμματα για παιδιά σε διάφορες γλώσσες. Συχνά τα προγράμματα αυτά διδάσκουν τα παιδιά αριθμούς, χρώματα, γράμματα και βασικό λεξιλόγιο.
Προγράμματα εκμάθησης μιας γλώσσας. Τα παιδιά μπορούν επίσης να μάθουν μια δεύτερη γλώσσα μέσα από οργανωμένα γλωσσικά προγράμματα σε μικρές ομάδες διάμεσου του παιγνιδιού ή του νηπιαγωγείου από μικρή ηλικία.

Εάν το παιδί μου έχει πρόβλημα να επικοινωνήσει, θα πρέπει να χρησιμοποιήσω μόνο μία γλώσσα;
Σε αυτήν την περίπτωση, δηλαδή όταν το παιδί παρουσιάζει δυσκολίες στην επικοινωνία του, θα είναι καλύτερα να του μιλάτε στη γλώσσα στην οποία εσείς νοιώθετε πιο άνετα, τη μητρική σας ίσως γλώσσα. Αυτό είναι σωστό και όταν το παιδί χρησιμοποιεί μια άλλη γλώσσα στο σχολείο. Αλλά προσπαθήστε να μην κάνετε απότομες αλλαγές στη ρουτίνα ενός παιδιού διότι μπορεί να προκαλέσει δυσαρέσκεια και άγχος.
Εκείνο που είναι σημαντικό να θυμάστε, είναι ότι τα παιδιά τα οποία παρουσιάζουν δυσκολία στη γλωσσική ανάπτυξη και στις δύο γλώσσες, είναι τα παιδιά τα οποία χρειάζονται επαγγελματική αξιολόγηση λόγου και ομιλίας δηλαδή αξιολόγηση από λογοπαθολόγο/λογοθεραπευτή.

Στην αξιολόγηση ατόμων με πολιτιστικές και γλωσσολογικές διαφορές είναι σημαντικό για το λογοθεραπευτή να εξακριβώσει εάν το άτομο εκδηλώνει επικοινωνιακή διαταραχή ή επικοινωνιακή διαφορά ανάμεσα στη μητρική/ κυρίαρχη γλώσσα (Γ1) και στη δεύτερη γλώσσα (Γ2).
Η διαταραχή μπορεί να διαγνωστεί μόνο όταν το άτομο εκδηλώνει δυσκολίες σε όλες τις γλώσσες του/της. Εάν παρουσιάζονται διαφορές μόνο όταν μιλάει στη δεύτερη γλώσσα, τότε αυτές θεωρούνται γλωσσικές διαφορές. (Καμπανάρος Μ., 2007)

Η αξιολόγηση πρέπει να γίνεται με δοκίμια που είναι κατάλληλα τόσο για την συγκεκριμένη γλώσσα, με όλες της τις ιδιαιτερότητες όσο και να είναι προσαρμοσμένα στην κουλτούρα της γλώσσας.

Σχετικά με το επίπεδο των γλωσσικών γνώσεων η διγλωσσία θεωρείται ως συνέχεια και όχι ως μια δίγλωσση/μονόγλωσση διχοτομία. Ένα άτομο μπορεί να έχει διαφορετικά επίπεδα ικανότητας στις διαφορετικές γλωσσικές λειτουργίες (ακουστική και γραπτή κατανόηση, προφορικός και γραπτός λόγος) και στους διαφορετικούς γλωσσολογικούς τομείς (μορφολογία, σύνταξη, φωνολογία, λεξική σημασιολογία).

Ποια είναι τα πλεονεκτήματα της διγλωσσίας;
Ερευνητές αναφέρουν ότι είναι πλεονέκτημα το να είναι κάποιος δίγλωσσος. Μερικά από αυτά τα πλεονεκτήματα μπορεί να συμπεριλαμβάνουν:
• Να μπορείς να μαθαίνεις καινούργιες λέξεις ευκολότερα
• Να κάνεις εύκολα ομοιοκαταληξίες με λέξεις
• Να μπορείς εύκολα να σπάζεις τις λέξεις στους φθόγγους που την αποτελούν
• Να μπορείς να χρησιμοποιείς πληροφορίες με καινούργιους τρόπους
• Να ταξινομείς εύκολα λέξεις σε κατηγορίες
• Να βρίσκεις λύσεις σε προβλήματα
• Να έχεις καλή ικανότητα στο να ακούς και να προσέχεις όταν σου μιλούν
• Να σχετίζεσαι με άλλους

Στην πρόκληση της πολυ-εθνικής Ευρώπης τού σήμερα, το εφόδιο εκμάθησης μιας δεύτερης γλώσσας από το σπίτι είναι ότι καλύτερο δώρο μπορείτε να κάνετε για τα παιδιά σας.

 

 ΠΗΓΗ

Πότε λένε τις πρώτες τους λέξεις τα μωρά; Πόσες λένε τον πρώτο χρόνο και πώς πρέπει να τους μιλάνε οι γονείς

ΠΗΓΗ

 

Τα μωρά μπορεί να μην γεννιούνται με την ικανότητα του να μιλούν, αλλά η προετοιμασία τους για να ξεστομίσουν τις πρώτες τους λέξεις ξεκινά πολύ νωρίτερα από ό,τι νομίζουμε. Πριν καν πουν «μαμά» ή «μπαμπά», απορροφούν τη γλώσσα από το περιβάλλον τους—αφουγκράζονται τον ρυθμό, τον τόνο και τα μοτίβα της ομιλίας. Έρευνες δείχνουν ότι το πόσο μιλούν οι γονείς στα μωρά τους, το άγχος που βιώνουν και ακόμη και το αν ένα μωρό γεννήθηκε πρόωρα ή μετά από πλήρη κύηση μπορούν να επηρεάσουν την πρώιμη γλωσσική ανάπτυξη και την επικοινωνία. Κάποια βρέφη ακούνε χιλιάδες λέξεις την ημέρα, ενώ άλλα πολύ λιγότερες, και αυτή η διαφορά μπορεί να επηρεάσει την ανάπτυξη του λεξιλογίου και τις ικανότητες επεξεργασίας της γλώσσας.

 

Πότε και πώς ξεκινούν να μιλούν τα μωρά – Ποιο παράγοντες επηρεάζουν την πρώιμη ομιλία

Κάθε γονιός ανυπομονεί να ακούσει την πρώτη λέξη του μωρού του. Είτε είναι «μαμά», «μπαμπά» ή μια απροσδόκητη λέξη όπως «τουτού», αυτό το ορόσημο σηματοδοτεί ένα κρίσιμο στάδιο στην ανάπτυξη της γλώσσας. Αλλά πότε ακριβώς αρχίζουν τα μωρά να μιλούν; Και ποιοι παράγοντες διαμορφώνουν τις πρώτες γλωσσικές τους ικανότητες;

Έρευνες δείχνουν ότι η εκμάθηση της γλώσσας ξεκινά πολύ πριν τα μωρά πουν την πρώτη τους λέξη. Από τους πρώτους ήχους μέχρι τις ολοκληρωμένες προτάσεις, ο τρόπος με τον οποίο οι γονείς μιλούν στα βρέφη παίζει καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση των γλωσσικών τους δεξιοτήτων. Μελέτες δείχνουν ότι τα πάντα—από το πόση ομιλία ακούει ένα μωρό μέχρι τα επίπεδα άγχους των γονέων και ακόμη και το αν γεννήθηκε πρόωρα ή μετά από πλήρη κύηση—μπορούν να επηρεάσουν την ανάπτυξη της γλώσσας του.

Παράγοντες που επηρεάζουν την ανάπτυξη της γλώσσας ο πρόωρος τοκετός, το γονεϊκό άγχος και η επικοινωνία

Η μελέτη του 2022 με τίτλο Infant-Directed Speech From a Multidimensional Perspective εξέτασε πώς διάφοροι παράγοντες επηρεάζουν τον τρόπο που οι μητέρες μιλούν στα τρίμηνα μωρά τους. Οι ερευνητές συνέκριναν μητέρες πρόωρων βρεφών (PT) και βρεφών που γεννήθηκαν μετά από πλήρη κύηση (FT), εστιάζοντας στο πώς η γέννηση, το γονεϊκό άγχος και τα μοτίβα αλληλεπίδρασης επηρεάζουν την ομιλία των μωρών.

Αν και οι συνολικές διαφορές στη γλώσσα μεταξύ των ομάδων ήταν μικρές, υπήρξαν βασικές διαφοροποιήσεις στον τρόπο με τον οποίο οι μητέρες προσαρμόζουν την ομιλία τους με βάση τις αντιδράσεις του μωρού. Οι μητέρες τελειόμηνων βρεφών άλλαζαν το στυλ ομιλίας τους ανάλογα με την ποιότητα της αλληλεπίδρασης με το μωρό τους, ενώ οι μητέρες πρόωρων βρεφών δεν το έκαναν. Επιπλέον, το αυξημένο γονεϊκό άγχος επηρέαζε τα πρότυπα ομιλίας—οι αγχωμένες μητέρες τελειόμηνων βρεφών μιλούσαν λιγότερο, αλλά χρησιμοποιούσαν μεγαλύτερη ποικιλία λέξεων και πιο σύνθετες προτάσεις. Οι μητέρες πρόωρων βρεφών επίσης μιλούσαν λιγότερο και χρησιμοποιούσαν πιο περίπλοκη γλώσσα, αλλά δεν προσαρμόζονταν με βάση την αλληλεπίδραση.

Αυτά τα ευρήματα δείχνουν ότι η πρώιμη γλωσσική ανάπτυξη διαμορφώνεται από πολλούς παράγοντες, υπογραμμίζοντας την ανάγκη υποστήριξης των γονέων πρόωρων βρεφών ώστε να ενισχύσουν τη διαδραστική επικοινωνία.

Η ομιλία των γονέων: Το πώς απευθύνονται στα παιδιά διαμορφώνει την πρώιμη γλωσσική ανάπτυξη

Η Αμερικανή influencer Alex Hodges αφιερώνει χρόνο κάθε μέρα στην κόρη της, κάνοντας αυτό που τα παιδιά σήμερα μπορεί να αποκαλούσαν «ακατάπαυστη φλυαρία».

«Η Maria δεν μπορεί να σε προσέξει σήμερα γιατί ένα από τα παιδιά της είναι άρρωστο», ξεκινά σε ένα βίντεο, ξαπλωμένη δίπλα στο μωρό της και εκθέτοντας το ημερήσιο πρόγραμμά τους με έναν γρήγορο, αυθόρμητο ρυθμό—λες και μοιράζεται τα τελευταία κουτσομπολιά με την καλύτερή της φίλη.

 

«Και κυκλοφορεί τόση αρρώστια, προσπαθώ να σε κρατήσω μακριά από αυτή. Οπότε έστειλα ένα μήνυμα-τελευταίας-ελπίδας—το οποίο, παρεμπιπτόντως, είναι κάτι που ελπίζεις να ‘πιάσει’—στη Jane. Η Jane είναι αυτή που σε προσέχει μερικές φορές, και τραγουδάει τραγούδια και παίζει ντέφι. Είναι πολύ μουσικός τύπος», εξηγεί στο βρέφος.

Η μονόλογη συζήτηση συνεχίζεται. Το μωρό της δεν είναι ακόμη σε ηλικία να μιλήσει, αλλά ακούει συνεχώς την ομιλία της μαμάς του—και, σύμφωνα με ειδικούς στην ανάπτυξη του λόγου των παιδιών, αυτή είναι μια εξαιρετική πρακτική που μπορείτε να κάνετε ως γονείς.

 

«Ως λογοθεραπευτής, έτσι πρέπει να μιλάτε σε όλα τα μωρά», σχολίασε ένας χρήστης του TikTok σε ένα από τα βίντεο της Hodges, το οποίο έχει συγκεντρώσει περισσότερες από 16 εκατομμύρια προβολές. «Εξαιρετικό λεξιλόγιο, σωστή ακολουθία σκέψεων, κατανόηση του χρόνου».

Πότε λένε τα μωρά τις πρώτες τους λέξεις;

Τα μωρά συνήθως λένε τις πρώτες τους λέξεις μεταξύ 12 και 18 μηνών, εξηγεί η Dr. Beth Oller στην USA TODAY. Όμως, η εκπαίδευση στην ομιλία ξεκινά πολύ νωρίτερα.

«Τα μωρά αρχίζουν να παίζουν με ήχους πολύ πριν μπορέσουν να σχηματίσουν λέξεις», λέει η Oller σύμφωνα με το AOL. «Θέλουμε να ακούμε βρέφη να γουργουρίζουν και να παράγουν ήχους μέσα στους πρώτους τρεις μήνες, και να κάνουν μωρουδίστικες φωνούλες και ήχους που μοιάζουν με ομιλία γύρω στους 6 μήνες». Ωστόσο, κάθε μωρό είναι διαφορετικό, και η γλωσσική ανάπτυξη μπορεί να ποικίλλει σημαντικά από παιδί σε παιδί.

Επεξεργασία του λόγου, ομιλία και λεξιλόγιο

Μελέτη του 2013 Talking to children matters: Early language experience strengthens processing and builds vocabulary ανέδειξε τον κρίσιμο ρόλο που παίζει η γονεϊκή ομιλία στην πρώιμη γλωσσική ανάπτυξη. Οι ερευνητές διαπίστωσαν μεγάλες διαφορές στην ποσότητα ομιλίας που απευθύνεται άμεσα στα βρέφη από τους φροντιστές τους—ορισμένες οικογένειες απηύθυναν στα μωρά τους πάνω από 12.000 λέξεις την ημέρα, ενώ άλλες μόλις 670.

Τα μωρά που δέχονταν περισσότερη άμεση ομιλία εμφάνισαν μεγαλύτερη ευχέρεια στην επεξεργασία των λέξεων σε πραγματικό χρόνο και διέθεταν μεγαλύτερο εκφραστικό λεξιλόγιο στους 24 μήνες. Αντίθετα, η ομιλία που απλώς ακουγόταν στο περιβάλλον χωρίς να απευθύνεται άμεσα στα μωρά δεν είχε καμία σημαντική επίδραση στην ανάπτυξη του λεξιλογίου τους.

Αναλύσεις μεσολάβησης έδειξαν ότι αυτή η επίδραση οφείλεται στη βελτιωμένη ικανότητα των βρεφών να επεξεργάζονται τη γλώσσα, γεγονός που υποδηλώνει ότι ένα πλούσιο γλωσσικό περιβάλλον ενισχύει τους γνωστικούς μηχανισμούς που είναι απαραίτητοι για την απόκτηση της γλώσσας.

Αξιοσημείωτο είναι ότι οι διαφορές στην παιδική ομιλία δεν συνδέονταν με το επίπεδο εκπαίδευσης της μητέρας ή τη γενική ομιλητικότητα της οικογένειας, κάτι που υπογραμμίζει ότι αυτό που έχει σημασία δεν είναι απλώς η ποσότητα των λέξεων που ακούει ένα παιδί, αλλά η άμεση αλληλεπίδραση με τους γονείς.

Πόσες λέξεις πρέπει να λέει ένα μωρό 1 έτους;

Τα περισσότερα μωράκια 12 μηνών μπορούν να πουν μερικές διαφορετικές λέξεις, και μέχρι τους 18 μήνες, πολλά μωρά αρχίζουν να συνδυάζουν δύο λέξεις σε φράσεις, λέει η Αμερικανή οικογενειακή γιατρός Dr. Beth Oller. Ωστόσο, αν το παιδί σας δεν ακολουθεί ακριβώς αυτό το χρονοδιάγραμμα, αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι υπάρχει κάποιο πρόβλημα.

«Λέω στους γονείς να μην ανησυχούν αν το παιδί τους δεν έχει λέξεις στους 12 μήνες, εφόσον παίζει με ήχους και η υπόλοιπη ανάπτυξή του είναι φυσιολογική. Είναι σημαντικό να συνεχίσουν να ενθαρρύνουν την ομιλία», τονίζει η Oller σύμφωνα με το AOL. «Η ομιλία είναι μόνο ένα μέρος της επικοινωνιακής ανάπτυξης, και είναι απαραίτητο ο παιδίατρος να πραγματοποιεί αναπτυξιακούς ελέγχους στις επισκέψεις ρουτίνας για να διασφαλίζει ότι το παιδί ακολουθεί την αναμενόμενη πορεία».

Παρατεταμένες καθυστερήσεις στην ομιλία μπορεί να αποτελούν ένδειξη πιθανού προβλήματος ακοής, διαταραχής του αυτιστικού φάσματος, νοητικής αναπηρίας ή φυσικών δυσκολιών στην ομιλία, σύμφωνα με έρευνα που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό American Family Physician. Άλλη μελέτη δείχνει ότι τα παιδιά 24 μηνών θα πρέπει να μπορούν να λένε περισσότερες από 50 λέξεις.

 Το πιο σημαντικό, όπως υπογραμμίζει η Oller, είναι οι τακτικοί αναπτυξιακοί έλεγχοι του μωρού. Μέσα από αυτούς, οι γιατροί μπορούν να παρακολουθούν αν το παιδί ακολουθεί τα φυσιολογικά γλωσσικά ορόσημα, όπως οι πρώτοι ήχοι και γουργουρίσματα στους 2 μήνες, οι κραυγές και τα γέλια στους 4 μήνες και το παιχνίδι με διάφορους ήχους στους 6 μήνες. Και, φυσικά, οι γονείς μπορούν πάντα να επικοινωνούν με τον παιδίατρό τους αν έχουν οποιαδήποτε ανησυχία, προσθέτει η Oller.

 ΠΗΓΗ

 

Σε ποια ηλικία πρέπει τα παιδιά να αρχίσουν να μιλούν;

πηγη

Σε ποια ηλικία πρέπει τα παιδιά να αρχίσουν να μιλούν;

Η γλωσσική ανάπτυξη των παιδιών ποικίλλει σημαντικά. Κάποια μπορούν να προφέρουν ολόκληρες λέξεις στους 10 μήνες, ενώ άλλα ξεκινούν στα 2 τους χρόνια.

Μερικά αρχικά λένε μόνο μεμονωμένες λέξεις, άλλα ολόκληρες προτάσεις. Κάποια προφέρουν σωστά τις λέξεις από την αρχή, ενώ άλλα χρειάζονται περισσότερο χρόνο εξάσκησης.

«Αυτό οφείλεται εν μέρει στη γενετική. Όλοι έχουμε διαφορετικά ταλέντα. Το ίδιο ισχύει και για την εκμάθηση της ομιλίας. Ξεκινάμε να μιλάμε με διαφορετικούς ρυθμούς και επίπεδα ικανότητας», εξηγεί ο Δρ. Rainer Beck, ειδικός για διαταραχές λόγου, φωνής και ακοής στα παιδιά στο Πανεπιστημιακό Νοσοκομείο του Φράιμπουργκ

Σημαντικό ορόσημο: Η «έκρηξη λεξιλογίου»

Ένα πρώτο ορόσημο επιτυγχάνεται όταν το παιδί μπορεί να προφέρει περίπου 50 διαφορετικές λέξεις, κάτι που ελέγχεται μέχρι το τέλος του δεύτερου έτους ζωής. Όταν το παιδί αποκτήσει εμπειρία στη χρήση τους, συνήθως αρχίζει να τις συνδυάζει σε προτάσεις δύο λέξεων, όπως «μαμά μπάλα».

Με αυτούς τους συνδυασμούς ξεκινά η λεγόμενη «έκρηξη λεξιλογίου». Όπως επισημαίνει ο Beck: «Τα παιδιά ξαφνικά μαθαίνουν πολλές νέες λέξεις μέσα σε λίγες εβδομάδες ή μήνες, σε βαθμό που δεν μπορούν πλέον να μετρηθούν. Όταν συμβαίνει αυτό, είναι ένδειξη ότι όλα πηγαίνουν καλά». Η προφορά μπορεί να είναι ακόμα ασαφής ή οι λέξεις μπορεί να αρθρώνονται με απλοποιημένο τρόπο. Το πόσο καλά τηρούνται οι γραμματικοί κανόνες και πώς είναι η προφορά μπορεί να εκτιμηθεί μόνο σε παιδιά από την ηλικία των τριών ετών, εξηγεί ο Beck.
Late-Talker ή διαταραχή λόγου;

Περίπου το 15% των παιδιών δεν πετυχαίνουν αυτό το στόχο και μιλούν λιγότερες από 50 λέξεις στο τέλος του δεύτερου έτους. Αντί να ονομάζουν αντικείμενα, δείχνουν με το δάχτυλο ή χρησιμοποιούν χειρονομίες και ήχους. Αυτά τα παιδιά χαρακτηρίζονται ως «late-talkers» (παιδιά με καθυστερημένη έναρξη ομιλίας).

Οι «late-talkers» δεν έχουν κάποια διαταραχή, απλώς μαθαίνουν πιο αργά από το φυσιολογικό. Μερικές φορές αυτά τα παιδιά χρειάζονται μήνες για να μάθουν μια νέα λέξη, ακόμα κι αν οι γονείς τους τα ενθαρρύνουν πολύ. Αυτό αναφέρεται ως καθυστέρηση στη γλωσσική ανάπτυξη: «Ως late-talkers θεωρούνται εκείνα τα παιδιά που έχουν τη δυνατότητα να επανέλθουν στην κανονική αναπτυξιακή πορεία μέχρι το τέλος του τρίτου έτους της ζωής τους. Και τα περισσότερα το καταφέρνουν κιόλας», εξηγεί ο Rainer Beck Σύμφωνα με τη Γερμανική Ομοσπονδία Λογοθεραπείας, ένα στα τρία παιδιά καλύπτει αυτή την καθυστέρηση και μιλά φυσιολογικά μετά τα τρία του χρόνια.

Εάν δεν καλύψουν την καθυστέρηση, τότε μιλάμε για διαταραχή ανάπτυξης λόγου, η οποία επηρεάζει περίπου το 8% των παιδιών προσχολικής ηλικίας.

Αξίζει να σημειωθεί ότι οι ειδικοί συστήνουν περιορισμό της έκθεσης σε οθόνες πριν τα τρία έτη, καθώς έχει παρατηρηθεί θετική επίδραση στη γλωσσική ανάπτυξη των παιδιών όταν μειώνεται ο χρόνος μπροστά στις οθόνες.

ΠΗΓΗ

Η ανάπτυξη της γλώσσας: Βασικά ορόσημα για την ομιλία των μωρών

ΠΗΓΗ

 

Τα πρώτα λόγια ενός μωρού ακούγονται σαν μουσική στα αυτιά ενός γονέα. Μπορείτε όμως στα αλήθεια να καταλάβετε εάν η ομιλία των μωρών σας και η ανάπτυξη της γλώσσας τους είναι σε καλό δρόμο;

Κάθε παιδί μαθαίνει καταρχήν να μιλάει με τους δικούς του ρυθμούς, και πολύ συχνά τα δίδυμα παιδιά αργούν περισσότερο από τα άλλα, ακριβώς επειδή έχουν εφεύρει τη δική τους γλώσσα που μπορούν και επικοινωνούν άριστα μεταξύ τους.

Όμως υπάρχουν κάποιοι γενικοί στόχοι που μπορεί να χρησιμεύσουν ως οδηγοί για τη γλωσσική ανάπτυξη και βοηθούν τους γιατρούς να καταλάβουν εάν ένα παιδί αναπτύσσει σωστά τη γλωσσική του ικανότητα ή μήπως χρειάζεται επιπλέον βοήθεια.

 Κάποιες γενικές κατευθύνσεις που και οι γονείς μπορούν να παρατηρήσουν είναι οι εξής:

 Μέχρι 3 μηνών

Μέχρι το τέλος του 3^ου μήνα, ένα μωρό μπορεί να:

• Χαμογελάει

• Εντυπωσιάζεται όταν ακούει δυνατούς ήχους

• Ησυχάζει όταν κάποιος του μιλήσει ήρεμα

• Φαίνεται να αναγνωρίζει τη φωνή της μαμάς

• Κλαίει διαφορετικά για διαφορετικές ανάγκες

Μέχρι 6 μηνών

Μέχρι το τέλος του 6^ου μήνα, ένα μωρό μπορεί να:

• Βγάζει ήχους όταν παίζει μαζί σας ή όταν επικεντρώνει το ενδιαφέρον του σε κάτι

• «Φλυαρεί» και δημιουργεί μια ποικιλία ήχων

• Χρησιμοποιεί τη φωνή του για να εκφράσει τη χαρά και τη δυσαρέσκειά του

• Μετακινεί τα μάτια του προς την κατεύθυνση των ήχων

• Αντιλαμβάνεται αλλαγές στον τόνο της φωνής μας

• Καταγράφει ότι μερικά παιχνίδια παράγουν ήχους

• Δίνει προσοχή στη μουσική

Μέχρι 12 μηνών

Μέχρι το τέλος του 12^ου μήνα, ένα μωρό μπορεί να:

• Προσπαθεί να μιμηθεί λέξεις

• Λέει μερικά λόγια, όπως “ντα-ντα”, “μα-μα” και “μπα-μπα”

• Κατανοεί απλές οδηγίες, όπως “έλα εδώ”

• Αναγνωρίζει τις λέξεις που ακούει συχνά

• Γυρίζει και κοιτάζει προς την κατεύθυνση των ήχων

• Ανταποκρίνεται στο “όχι”

Μέχρι 18 μηνών

Μέχρι το τέλος των 18 μηνών, ένα μωρό μπορεί να:

• Αναγνωρίζει τα ονόματα των οικείων προσώπων, αντικείμενα και μέρη του σώματος του

• Ακολουθεί απλές οδηγίες που συνοδεύονται από χειρονομίες

• Λέει κατά μέσο όρο 8 έως 10 λέξεις

Μέχρι 24 μηνών

Μέχρι το τέλος των 24 μηνών, ένα μωρό μπορεί να:

• Σχηματίζει απλές φράσεις, όπως “θέλω γάλα”

• Ακολουθεί απλές εντολές χωρίς τη βοήθεια των χειρονομιών

• Λέει τουλάχιστον 50 λέξεις

Πότε πρέπει να ελέγξετε με τον παιδίατρο τη γλωσσική ανάπτυξη του παιδιού σας

Συζητήστε με τον παιδίατρό σας εάν θεωρείτε ότι το παιδί σας δεν έχει κατακτήσει το μεγαλύτερο μέρος από τα στάδια ορόσημα στην ανάπτυξη της γλώσσας του ή φυσικά αν έχετε απορίες σχετικά με οποιαδήποτε πτυχή της ανάπτυξης του παιδιού σας.

Καθυστερήσεις στην ομιλία μπορεί βέβαια να προκύπτουν για πολλούς λόγους, που δεν εμπνέουν ανησυχία, όπως στην περίπτωση των δίγλωσσων παιδιών, των διδύμων κ.α., όμως μερικές φορές μπορεί να συντρέχει και κάποιος σοβαρός λόγος, όπως η απώλεια ακοής ή διάφορες αναπτυξιακές διαταραχές. Ακόμη κάποιες φορές οι λόγοι που ένα παιδί αργεί να μιλήσει είναι ψυχολογικοί και σχετίζονται με κάποιο πρόβλημα στο οικογενειακό του περιβάλλον. Ανάλογα με την κατάσταση, ο παιδίατρός σας μπορεί να παραπέμψει το παιδί σας σε έναν ωτορινολαρυγγολόγο ή κάποιο λογοθεραπευτή.

Αυτό που πρέπει οι γονείς να κάνουν σε κάθε περίπτωση είναι να μιλούν στο παιδί! Τραγουδήστε τραγούδια και διαβάστε μαζί! Διδάξτε στο παιδί σας πώς να μιμηθεί δράσεις, (όπως παλαμάκια) και πώς να κάνει ήχους ζώων (π.χ. το παπάκι κάνει πα πα πα πα). Το σημαντικότερο είναι να δείξετε στο παιδί σας ότι είστε ευχαριστημένοι όταν μιλάει. Ακούστε τους ήχους του παιδιού σας και επαναλάβετέ τους μετά από αυτό. Αυτά τα μικρά αλλά σημαντικά βήματα μπορούν να ενθαρρύνουν την ομιλία του παιδιού σας και κατά συνέπεια τη γλωσσική του ανάπτυξη.

Πηγή

ΠΗΓΗ